Küresel ölçekte stratejik önemi giderek artan bu elementler, Türkiye’deki rezervler ve yürütülen çalışmalarla birlikte yeniden gündemde.
Akıllı cihazlar, batarya teknolojileri, güçlü mıknatıslar ve elektronik sistemlerde kullanılan nadir toprak elementleri (NTE), günümüz teknolojisinin temel girdileri arasında kabul ediliyor. Yeşil enerji dönüşümü ve dijitalleşme sürecinin hız kazanması, bu elementlere olan talebi küresel ölçekte daha da artırmış durumda.
Bu tablo, Türkiye’nin sahip olduğu potansiyeli de ön plana çıkarıyor. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar’ın, “Nadir toprak elementleri konusunda biz ülke olarak dünyanın ilk beş ülkesi arasına gireceğiz” yönündeki açıklaması, bu alana ilişkin hedeflerin altını çiziyor. Türkiye’deki nadir toprak elementleri potansiyelini, İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa Mühendislik Fakültesi Maden Mühendisliği Bölüm Başkanı Prof. Dr. İlgin Kurşun değerlendirdi.
“NADİR” TANIMI YANLIŞ ANLAŞILIYOR
Nadir toprak elementlerinin adındaki “nadir” ifadesi, kamuoyunda çoğu zaman bu elementlerin doğada çok az bulunduğu şeklinde yorumlanıyor. Ancak Prof. Dr. İlgin Kurşun’a göre durum bundan farklı. Kurşun, “nadir” tanımının bolluktan ziyade oluşum koşullarıyla ilgili olduğuna dikkat çekiyor.
Kurşun, bu durumu şu sözlerle açıklıyor:“Nadir toprak elementlerinin ‘nadir’ (rare) olarak isimlendirilmesinin temel nedeni bu elementlerin yer kabuğundaki bolluklarının az olması değil. Asıl neden, oluşum süreçleri itibarıyla cevher bünyesindeki NTE’lerin oldukça kompleks bir yapıya sahip olması ve ekonomik olarak işletilebilir konsantrasyonlarda bir araya geldikleri yatakların sınırlı olmasıdır.”
AYRIŞTIRMA SÜRECİ EN BÜYÜK ZORLUKLARDAN BİRİ
Nadir toprak elementlerinin kimyasal özelliklerinin birbirine oldukça benzemesi, üretim süreçlerinde önemli teknik zorlukları da beraberinde getiriyor. Prof. Dr. Kurşun, bu elementlerin birbirlerinden ayrıştırılmasının günümüzde madencilik ve metalurji açısından en karmaşık aşamalardan biri olduğunu belirtiyor.
Kurşun, “NTE’lerin benzer kimyasal özellikleri nedeniyle bu elementlerin birbirlerinden ayrıştırılmaları teknik olarak son derece zor. Bu durum, nadir toprak elementlerinin işletilmesindeki en önemli zorlukların başında geliyor” ifadelerini kullanıyor.
STRATEJİK VE VAZGEÇİLMEZ BİR GİRDİ
Nadir toprak elementleri, özellikle ileri teknoloji ürünlerde ikamesi zor girdiler olarak öne çıkıyor. Yüksek performanslı mıknatıslar, elektrikli araç motorları, rüzgâr türbinleri ve savunma sanayii uygulamalarında bu elementler kritik rol oynuyor.
Prof. Dr. Kurşun, bu stratejik önemi şu sözlerle özetliyor:“Nadir toprak elementleri; özellikle neodimyum, praseodimyum, disprozyum, terbiyum gibi lantanitler ile itriyum ve skandiyum, yüksek teknolojili uç ürünlerin üretiminde vazgeçilmez. Yeşil enerji dönüşümü ve dijitalleşmeye yönelik küresel ilginin artması ve ikamelerinin bulunmaması nedeniyle kritik ve stratejik hammaddeler olarak tanımlanıyor.”
KÜRESEL REZERVLERDE ÇİN AĞIRLIĞI
Dünya genelinde nadir toprak elementleri rezervleri ağırlıklı olarak Çin, Vietnam, Brezilya, Hindistan, Avustralya ve Rusya’da bulunuyor. Yaklaşık 120 milyon ton civarındaki küresel rezervlerin yüzde 35’ine sahip olan Çin, aynı zamanda üretim ve ihracatta da ilk sırada yer alıyor. Dünya tüvenan nadir toprak elementleri üretiminin yaklaşık yüzde 70’i Çin tarafından gerçekleştiriliyor.
TÜRKİYE’DE ÇALIŞMALAR 1950’LERDE BAŞLADI
Türkiye’de nadir toprak elementlerine yönelik ilk sistematik çalışmalar, 1950’li yılların sonlarında Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü tarafından başlatıldı. Bu çalışmalar kapsamında farklı bölgelerde dikkat çekici cevherleşmeler tespit edildi.
Türkiye’nin bilinen en önemli sahalarının başında Eskişehir-Kızılcaören bölgesi geliyor. Prof. Dr. Kurşun, bu yatağın ülke açısından önemini vurgulayarak, “Türkiye’nin en yüksek NTE rezervine sahip cevher yatağı, bastnazit, florit ve barit minerallerinin cevher bünyesinde bulunduğu Eskişehir-Kızılcaören sahasıdır” bilgisini paylaşıyor.
KIZILCAÖREN VE DİĞER POTANSİYEL SAHALAR
Kızılcaören sahasında ağırlıklı olarak seryum, lantan ve neodimyum nadir toprak oksitleri bulunuyor. Bölgede pilot tesis ölçekli üretim çalışmaları devam ederken, ilk aşamada lantan, seryum, praseodimyum ve neodimyum elementlerinin üretimi hedefleniyor.
Bunun yanı sıra Türkiye’nin farklı bölgelerinde de önemli potansiyeller bulunuyor. Prof. Dr. Kurşun, Isparta-Çanaklı ve Malatya-Kuluncak bölgelerine dikkat çekerek, “Isparta-Çanaklı önemli bir NTE yatağı. Malatya-Kuluncak bölgesindeki cevherleşme ise lantan, seryum, praseodimyum, neodimyum ve itriyumun yanı sıra toryum elementlerini de içeriyor” değerlendirmesinde bulunuyor.
Yüksek teknolojinin görünmeyen ancak vazgeçilmez girdileri arasında yer alan nadir toprak elementleri, küresel rekabetin yanı sıra Türkiye’nin enerji, sanayi ve teknoloji politikalarında da stratejik bir başlık olarak önemini artırmayı sürdürüyor.